Bovenstem Genemuiden
info
Artikel Stentor (18-10-10): Bovenstem begint opmars op bible belt

Zoveel is zeker, er moet 'krachtig en majesteitelijk' (Calvijn) zijn gezongen op een mooie nazomeravond op 3 september in de Bovenkerk van Kampen.

Anders hadden omwonenden in het hart van de Hanzestad hun deuren niet nieuwsgierig geopend om vervolgens 'stiekem' mee te luisteren naar de massale en indrukwekkende zang van het Genemuider christelijk mannenkoor Stereo samen met zo'n duizend bezoekers. Aangetrokken door de aanzwellende geluidsgolven waren argeloze voorbijgangers al evenzeer verbaasd over het krachtdadige volume dat zich een weg perste door de nauwe, middeleeuwse straten en steegjes van Kampen. Boven het gepassioneerde gezang klonk een 'tweede stem' die de samenzang een bijzonder kenmerk meegaf. Hier torende de zogeheten bovenstem, een muzikaal fenomeen afkomstig uit Genemuiden, hoorbaar boven de gemeentezang uit.

De Genemuider historicus Henk Beens komt superlatieven tekort om zijn gevoelens en indrukken van deze bovenstem te beschrijven. Hij heeft een poging gedaan in een boek dat zaterdag in het tapijtstadje aan het Zwartewater werd gepresenteerd.

Beens, die meerdere publicaties over zijn geboorteplaats op zijn naam heeft staan, wil met het boek 'Genemuiden en de bovenstem' de geschiedenis van de tegenmelodie bij de psalmen vastleggen voor de huidige en komende generaties.

Vooralsnog echter hoeft nog niet worden gevreesd dat de bovenstem, voornamelijk gezongen in de erediensten van orthodox-protestant Nederland, zo op z'n retour is dat dit fenomeen voor de eeuwigheid bewaard zou moeten worden. Het tegendeel lijkt eerder waar. Was de tegenmelodie een aantal decennia geleden niet meer dan een marginaal verschijnsel, de zangtraditie is in de afgelopen jaren bezig aan een opmerkelijke opmars, zo meldt de auteur in zijn jongste publicatie. Vooral op wat vaak wordt aangeduid als de 'bible-belt' lijkt er bijna sprake te zijn van een 'hype' als het gaat om deze karakteristieke, vocale begeleiding van het psalmgezang.

Op de Veluwe, van Epe tot Barneveld, in Zeeland en Zuid-Holland zijn in de afgelopen jaren bovenstemkoren opgericht die zich mogen verheugen in een groeiende aanwas van leden. "Het gaat hier om een uniek en zeldzaam gebruik dat het meer dan waard is om gekoesterd te worden", zegt Beens met overtuiging. En met hetzelfde gevoelen spreekt hij over het gebruik van de bovenstem in zijn woonplaats, volgens Beens 'nergens zo natuurlijk en puur klinkend' als in Genemuiden.

De bovenstem kan worden verklaard uit het gegeven dat een aantal zangers boven de melodie van de psalm uitzingt. Dat gebeurt voornamelijk door de eerste tenoren. De hoogste noten worden soms met kopstem(falset) gezongen. De bovenstem is het meest aansprekend bij gemeentezang op hele noten.

Niet iedereen is overigens even gecharmeerd van de bovenstem. Critici vinden het verloop ervan te voorspelbaar en creativiteit in het harmoniseren van psalmen zou niet mogelijk zijn.

Toch treft de bovenstem bij menigeen een gevoelige snaar, zo wordt duidelijk uit het boek van Beens. Kees Deenik, voormalig zanger, dirigent en presentator van religieuze muziekprogramma's bij de NCRV werd erdoor geraakt. Een predikant die in Genemuiden preekte was lyrisch over de bovenstem. "En dan dat zingen, langzaam en plechtig, een orkaan van stemmen gedragen door het orgel. De bovenstemmen rolden als een golf van warmte en troost over en door de mensen". Maar de predikant toonde zich tegelijk ook een tikje bezorgd over het volume. "Soms keek ik naar boven of de gewelven niet zouden scheuren".

Weer een andere zielenherder gebruikt voor de bovenstemzang de metafoor van een zeilschip dat langzaam met volle zeilen de haven uitvaart. De persoonlijke ontboezeming van de Genemuider organist Arend Booi, tevens een belangrijk promotor van de bovenstem, luidt treffend: 'Dan voel ik soms een rilling over mijn rug gaan, soms krijg ik kippenvel of ga ik transpireren".

Henk Hammer, al jaren lid van christelijk mannenkoor Stereo uit Genemuiden, vertelt dat 'dominees perplex stonden en gastdirigenten in vervoering raakten bij het luisteren naar de bovenstem'. "Tijdens kerkdiensten worden mensen tot tranen toe bewogen als de bovenstem met overgave wordt gezongen".

 

Artikel De Stentor van 25 november 2013

Psalmzingen met de Genemuider bovenstem is immaterieel erfgoed. Het is de eerste protestantse traditie die een plaats krijgt op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland. De erkenning van het psalmzingen met de Genemuider bovenstem is zaterdag 23 november bekendgemaakt op een informatiedag over immaterieel erfgoed in Nijverdal. 

Het meerstemmig psalmzingen is nauw verbonden met de culturele identiteit van Genemuiden. In de negentiende en twintigste eeuw werd in veel Genemuider gezinnen na de maaltijd een psalm gezongen, waarbij de vader de bovenstem zong om die zo door te geven aan zijn kinderen. Dat gebeurde ook wel in de stal tijdens het melken. Tegenwoordig wordt de traditie levend gehouden door het Christelijk Genemuider Mannenkoor Stereo en de Bovenstemgroep Genemuiden. Stereo droeg de het psalmzingen met de Genemuider bovenstem voor voor een plek op de erfgoedlijst.

De traditie van het vierstemmig psalmzingen gaat terug tot in de zeventiende eeuw. Naar aanleiding van de in 1773 ingevoerde nieuwe berijming van de psalmen door de Staten Generaal, verscheen in 1780 een nieuwe vierstemmige psalmbundel, aangepast aan de nieuwe berijming, die in 1870 opnieuw werd uitgegeven.

Het Staphorster stipwerk ging de Genemuider bovenstem dit jaar al voor door opgenomen te worden in de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Op de website www.stereogenemuiden.nl  zijn fragmenten van het psalmzingen met bovenstem te beluisteren.