Bovenstem Genemuiden
info
Boek bovenstem (artikel Stadskoerier)

GENEMUIDEN - Superlatieven schieten Henk Beens haast te kort als hij over de Genemuider bovenstem praat. Na jaren van research en schrijven is zijn boek over de bijzondere en typische manier van het zingen van psalmen afgerond. Het naslagwerk is, zo is het streven, vanaf de Biestemerk verkrijgbaar.

De vroegste herinnering die Beens heeft aan de bovenstem, is die als kind tijdens kerkdiensten. "Van de preek begreep ik toen nog niet veel", kijkt de Genemuidenaar lachend terug. "Ik was meer de merktekens in de banken aan het bestuderen. Maar als de gemeentezang begon, veerde ik op. Dan ontstond een zee van geluid, zo massaal en overweldigend. Dat deed de mensen écht wat."

De bovenstem is een melodie die, zoals de naam al zegt, boven de hoofdmelodie wordt gezongen door tenoren. "De tegenmelodie werd vroeger voornamelijk improviserend gezongen op hele noten. Bij bestudering van die muziek blijkt dat het interval tussen de melodie- en de bovenstemnoot voornamelijk een terts of een kwart is", legt Beens uit. "De psalmen met een toonzetting in grote terts (majeur) lenen zich het beste voor spontane gemeentezang met bovenstem".

Het idee om een boek te schrijven over de bovenstem, ontstond doordat Beens als voorzitter van Stichting Stadswacht Genemuiden vond dat 'er iets moest gebeuren' voor het Jaar van de Traditie in 2009. En wie Genemuiden zegt, zegt naast tapijt ook de bovenstem. "Genemuiden heeft van vroeger uit echt een zangcultuur", legt de schrijvende historicus uit. "Zo zongen bijvoorbeeld de biezensnijders rond 1900 aan de kust van de Zuiderzee. Schippers die met hun zeilschepen voorbij voeren, hoorden dan een mystieke zang over het water rollen. Ook zongen vaders na de maaltijd psalmen om zo de bovenstem door te geven aan hun zonen. In de jaren '60 van de vorige eeuw werd er daarnaast veel aan straatzang gedaan. Groepen jongeren zongen, al lopend door de staten in Genemuiden, een soort tweede stem."

Typisch Genemuiden?

De bovenstem wordt vaak gezien als een typisch Genemuider fenomeen. Toch is het maar de vraag of deze manier van zingen ook daadwerkelijk in de tapijtstad is ontstaan. "In de jaren '60, '70 van de vorige eeuw werd in Genemuiden een aantal plaatjes opgenomen met gemeentezang met bovenstem", legt Beens uit. "Deze kreeg daardoor landelijke bekendheid, waardoor de bovenstem met Genemuiden werd vereenzelvigd. Maar of het hier ook ontstaan is? Misschien ligt de oplossing in een oud psalmboek met een vierstemmige toonzetting afkomstig van de voormalige Ledeboeriaanse gemeente van Genemuiden, die ongeveer in het midden van de 19e eeuw ontstond".

Beens leest een stuk voor uit zijn boek. "Mogelijk was het psalmboek bij deze gemeente in gebruik en zong een aantal mannen de partij van de eerste tenoren: een tegenmelodie, de altus. Zowel het jaar van uitgave als de naam van de uitgever worden in het boek niet vermeld. De vierstemmige toonzetting en de tekst bleken identiek te zijn aan een uitgave van 1870, die ook in gebruik was bij de Hazeuzangers. Het gaat hier om een heruitgave van een in 1780 verschenen vierstemmige psalmbundel."

De oorsprong hiervan zou weer liggen in een uitgave van de Geneefse psalmen met een vierstemmige toonzetting van de Franse Renaissance-componist en muziekuitgever Claude Goudimel. Deze psalmen werden uitsluitend gezongen in de huiselijke kring en door gezelschappen. Gevluchte Hugenoten namen de bundel mee naar de Nederlanden. Daar kreeg deze een berijming in het Nederlands.

Stereo                                                                                                                     Hoe dan ook, de bovenstem en Genemuiden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Beens denkt dat in Genemuiden anno 2010 zo'n 350 zangers de bovenstem in meerdere of mindere mate kunnen zingen. Dat komt mede doordat een commissie oefenavonden organiseert. "Neem nou mannenkoor Stereo", vertelt Beens. "Dat is al jaren bezig de bovenstem levend te houden. De mannen hebben onlangs ook weer een Cd opgenomen, die op de Biestemerk te verkrijgen is. Beide projecten vallen samen.Ook jongeren zingen de bovenstem. Het gaat van vader op zoon." Het is voor Beens hét bewijs dat de bovenstem nog steeds populair is en niet snel uit beeld zal verdwijnen. "Het grijpt je. Musici zeggen misschien; 'Het klopt niet, het moet sus of zo'. Maar de totaliteit van orgel en de zingende gemeente ontroerd veel mensen tot in de ziel."

Het boek kost 15 euro en is te koop via de website van het mannenkoor Stereo.